Demanstan korunmanın tek bir yöntemi bulunmuyor. Genetik özellikler gibi değiştirilemeyen bazı faktörlerin yanı sıra işitme kaybı, hava kirliliği ve yaşam tarzıyla bağlantılı çeşitli riskler de hastalığın ortaya çıkmasında rol oynayabiliyor. Yeni bir araştırma ise özellikle 45-65 yaş arasındaki dönemde damar sağlığını korumanın ilerleyen yıllardaki demans riskinde önemli bir fark oluşturabileceğine işaret ediyor.
ABD ve Çin’den araştırmacıların gerçekleştirdiği ve Neurology Open Access dergisinde yayımlanan çalışmada, orta yaş dönemindeki bazı sağlık alışkanlıkları ile demansın daha geç ortaya çıkması arasındaki ilişki incelendi.
Yaklaşık 26 yıllık takip sürecini kapsayan araştırmada 12 bin 409 kişinin sağlık verileri değerlendirildi. Bulgular, normal kan basıncına sahip olmanın, diyabetten uzak durmanın ve sigara kullanmamanın demanssız geçirilen süre açısından önemli avantaj sağlayabileceğini ortaya koydu.
Orta yaş dönemi neden kritik?
Araştırmada özellikle 45-65 yaş aralığının beyin ve damar sağlığı açısından kritik bir dönem olduğuna dikkat çekildi.
Yüksek tansiyon, diyabet ve sigara kullanımı damar sistemini olumsuz etkileyebilen başlıca faktörler arasında yer alıyor. Beyni besleyen damarların sağlığının bozulması ise ilerleyen yaşlarda bilişsel işlevler üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyor.
Araştırmacıların hesaplamalarına göre bu üç risk faktöründen uzak durmak, demansın ortaya çıkmadığı yaşam süresini 12,6 yıla kadar uzatabiliyor.
Bu nedenle çalışma, yalnızca ileri yaşlarda değil, orta yaş döneminde alınan sağlık önlemlerinin de uzun vadeli beyin sağlığı açısından önem taşıdığını gösteriyor.
Üç risk faktörü öne çıktı
Araştırmada özellikle üç değiştirilebilir faktör üzerinde duruldu:
- Kan basıncının normal seviyelerde tutulması
- Diyabetin bulunmaması
- Sigara kullanılmaması
Bu üç faktörün ortak noktası ise damar sağlığıyla yakından ilişkili olmaları.
Çalışmaya göre bu risklerin tamamını taşıyan kişilerde hem demansın daha erken ortaya çıkma ihtimali hem de yaşam süresinin daha kısa olmasıyla bağlantılı sonuçlar görüldü.
Ancak araştırmanın gözlemsel niteliği nedeniyle söz konusu faktörlerin tek başına demansa kesin olarak neden olduğunu söylemek mümkün değil. Bulgular daha çok orta yaş dönemindeki sağlık durumuyla ilerleyen yıllardaki demans riski arasındaki ilişkiye işaret ediyor.
Demanssız yaşam süresi 13 yıla kadar uzayabilir
Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, sağlıklı kan basıncı, diyabet bulunmaması ve sigara kullanmama gibi faktörlerin bir arada değerlendirilmesiyle ortaya çıktı.
Araştırmacılar, orta yaşta damar sağlığının korunmasının demans ortaya çıkmadan geçirilen yaşam süresine 12,6 yıla kadar katkı sağlayabileceğini hesapladı.
Çalışmanın sonuçlarını değerlendiren epidemiyolog Josef Coresh de orta yaş döneminde değiştirilebilir risk faktörlerine odaklanmanın beyin sağlığını uzun yıllar korumaya yardımcı olabileceğine dikkat çekti.
Kadınlar ve erkekler arasında fark görüldü
Araştırmada demanstan uzak geçirilen süre konusunda cinsiyetler arasında da farklılıklar bulundu.
Üç risk faktörünün tamamını taşıyan kadınların araştırmanın başlangıcından itibaren ortalama 18,1 yıl demanstan uzak kaldığı belirtilirken, erkeklerde bu sürenin 16,6 yıl olduğu bildirildi.
Araştırmacılar ayrıca farklı gruplar arasında da demanssız yaşam süresinin değiştiğini belirledi. Beyaz katılımcılarda bu süre ortalama 19,6 yıl olarak hesaplanırken, Siyah katılımcılarda 16 yıl olarak kaydedildi.
Uzmanlar, bu farklılıkların sağlık hizmetlerine erişim, sosyoekonomik koşullar ve diğer toplumsal sağlık eşitsizlikleriyle bağlantılı olabileceğini değerlendiriyor.
Genetik risk değiştirilemiyor ama yaşam tarzı değişebilir
Demans riskini etkileyen her faktör kişinin kontrolünde değil. Örneğin genetik özellikler değiştirilemeyen risk faktörleri arasında bulunuyor.
Araştırmacılar analiz sırasında yaş, cinsiyet, ırk ve fiziksel aktivite düzeyinin yanı sıra Alzheimer hastalığı açısından risk oluşturabilen APOE4 gen varyantının varlığını da dikkate aldı.
Buna karşılık sigara kullanımı, kan basıncı ve diyabet gibi faktörler yaşam tarzı ve sağlık takibiyle yönetilebilen unsurlar arasında bulunuyor.
Bu nedenle uzmanlar, demans riskini azaltmaya yönelik yaklaşımın yalnızca genetik risklere odaklanmaması gerektiğini vurguluyor.
Beyin sağlığı için damar sağlığı önemli
Araştırmadan çıkan genel tablo, kalp-damar sağlığı ile beyin sağlığı arasındaki bağlantının önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
Yüksek tansiyon ve diyabet gibi damar sistemini etkileyebilen sağlık sorunlarının kontrol altında tutulması, yalnızca kalp ve damar hastalıkları açısından değil, ilerleyen yaşlarda bilişsel sağlığın korunması açısından da önem taşıyor.
Sigara kullanımından uzak durmak da bu noktada öne çıkan değiştirilebilir faktörlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Yeni araştırmaların konusu olacak
Bilim insanları bundan sonraki çalışmalarda sigarayı bırakmanın, kan basıncını kontrol altına almanın veya diyabet riskini azaltmanın demans üzerindeki etkilerini daha ayrıntılı biçimde incelemeyi planlıyor.
Dünya genelinde demans vakalarının önümüzdeki yıllarda artmasının beklendiği bir dönemde, hastalığı tamamen ortadan kaldırmaktan önce ortaya çıkışını mümkün olduğunca geciktirmek önemli bir araştırma alanı haline geliyor.
Bu çalışma da özellikle 45-65 yaş arasındaki dönemde sağlıklı yaşam alışkanlıklarının korunmasının, ilerleyen yaşlarda beyin sağlığı açısından uzun vadeli kazanımlar sağlayabileceğine dikkat çekiyor.
